Echte democratie…
- is representatief;
- handelt in het algemeen belang, en
- respecteert de scheiding der machten.
Maar
(1) onze volksvertegenwoordiging is niet bepaald representatief. De tweede kamer bestaat uit beroepspolitici. Er zijn te weinig praktisch geschoolden en bèta’s, te weinig vrouwen en te weinig mensen met een migratieachtergrond.
Daarbij word je (2) in het huidige systeem gedwongen om te kiezen op basis van maar één of twee thema’s. Politiek gaat over oneindig veel zaken die niet per se logisch samenhangen. Je migratieopvattingen zeggen bijvoorbeeld niets over je ideeën over het klimaat of over belastingtarieven. Partijprogramma’s zijn als dagmenu’s en de mogelijkheid om à la carte te kiezen ontbreekt. Bovendien agenderen politici bepaalde thema’s tijdens verkiezingen (migratie, veiligheid, bestaanszekerheid, …) en gaat het zelden over het hele pakket. In de slipstream van de belangrijkste kiesoverweging komt zo een heel partijprogramma dat niet noodzakelijk in zijn geheel gedragen wordt door de achterban maar wel integraal als legitiem wordt gezien. Dit oneigenlijke resultaat wordt nog eens verergerd door een kiezer die op het laatste moment op basis van peilingen strategisch gaat stemmen.
Bovendien (3) worden de integriteit en het algemeen belang bedreigd door een perverse prikkel. Deze prikkel leidt op z’n minst tot kortetermijndenken (“Dit zou eigenlijk het beste zijn, maar dan word ik nooit herkozen”), loopt makkelijk over in volksverlakkerij (“Als ik dat beloof, word ik wel gekozen”) en schiet in het ergste geval door naar een bedreiging van de scheiding der machten (“Als de rechter zegt dat dat niet mag, zeg ik gewoon dat-ie partijdig is”). Deze prikkel zit ingebakken in het huidige politieke systeem en is daar voor velen zelfs een voorwaarde voor: de verkiezing. Politici kunnen in het belang van hun herverkiezing bijna niet anders dan noodzakelijke en duurzame oplossingen vermijden; niet zolang er minder pijnlijke schijnoplossingen worden voorgesteld als alternatief, of problemen simpelweg worden ontkend.
Democratie is veel meer dan verkiezingen
In echte democratie hebben we zowel stem- als spreekrecht, met bijbehorende luisterverplichting. Spreekrecht is alleen interessant als we meer mogen zeggen dan “links” of “rechts”, en stemrecht kan beter ingevuld worden dan met partijverkiezingen. Ons huidige systeem is ver afgedreven van het democratische ideaal. We moeten onze democratie opnieuw vormgeven voordat burgers hun geloof erin volledig verliezen en denken dat een sterke leider het enige alternatief is. Dat kan en dat kan ook zonder ontwrichtende revolutie.
Het alternatief: de steekproefdemocratie
We hoeven alleen maar een partij op te richten die als enige doel heeft om de steekproefdemocratie in te voeren. In een steekproefdemocratie worden burgers door loting aangewezen om als volksvertegenwoordiger te mogen dienen. Zij besluiten op basis van hun eigen overtuigingen, zonder verdere last of ruggespraak. De representativiteit van de volksvertegenwoordigers volgt uit de loting. De besluitvorming in het algemene belang volgt uit de wetenschap dat je geen rekening hoeft te houden met je herverkiezing en dat in een volgende cyclus andere volksvertegenwoordigers oneigenlijke keuzes weer terug kunnen draaien. De scheiding der machten volgt uit een verdeling van vertegenwoordigers over verschillende organen, met elk hun eigen taken en procedures. Hoe dat eruit zou kunnen zien, lees je hier.
Een soepele overgang
De op te richten partij moet niet de zoveelste partij in een partijensysteem zijn, want het systeem is juist het probleem. Zij draait noodzakelijkerwijs alleen maar mee in het huidige systeem totdat de steekproefdemocratie via een reguliere grondwetswijziging is geïmplementeerd. En daarvoor hoeft ze niet eens de grootste te worden, want ook andere partijen zouden in het belang van de democratie voor een democratische reorganisatie moeten stemmen.
Een steekproefdemocratie is geen burgerberaad
Het voorgestelde systeem is geen variant op het burgerberaad en ook geen directe democratie. In de eerste vorm nemen burgers naast hun dagelijkse werkzaamheden voor korte tijd deel aan een thematisch ingekaderde adviserende commissie, in de tweede wordt álle burgers om hun mening gevraagd zonder dat zij de tijd en begeleiding krijgen om het onderwerp goed te kunnen doordenken en bespreken. In een steekproefdemocratie daarentegen worden volksvertegenwoordigers volledig vrijgesteld om zich langere tijd te verdiepen in politieke kwesties en worden zij waar nodig begeleid en geïnformeerd door inhoudelijke experts en betrokkenen.
En ook geen panacee
Een steekproefdemocratie is natuurlijk geen oplossing voor alles. Zaken als slechte overleggen, bedrijfslobbies, goede begeleiding, continuïteit van beleid en het vinden van de balans tussen overtuigingen en verantwoordelijkheid zijn voor het voorgestelde systeem net zo’n groot probleem als voor het huidige. Maar zij zijn niet intrinsiek aan dit voorstel en hoeven dus ook niet als tegenargument te worden gezien. Andere zaken hoeven in deze fase nog niet uitgedacht maar zijn juist aan de vertegenwoordigers. Zo moeten zij onder andere nadenken over de aanstellingsprocedure voor ministers, eventuele verkiezingen voor een president en het bijbehorende mandaat, de grootte van de volksvertegenwoordiging, en de leeftijdsdrempel voor loting van vertegenwoordigers.
Help!
Sommige dingen moeten wél nu opgepakt. Want hoe zet je een partij op zonder reguliere lijst? Hoe zet je überhaupt een partij op? Hoe verkoop je een systeempartij zonder inhoud? Hoe zorg je ervoor dat gelote burgers daadwerkelijk in de kamer gaan? En hoe gaat de partij heten: Lot, Monster, Sample, …? Uw hulp is zeer welkom!
(En zie nogmaals hier voor een mogelijke opzet van een systeem met verschillende organen.)